انسان اين است كه انسان بايد شكمش سير باشد و مسكنى داشته باشد ؛ همينهايى كه با پول مىشود آنها را تهيه كرد و با پول قابل معاوضه است - يعنى ماديات - بايد درست بشود . بعد كه اينها درست شد ، آنوقت به اصطلاح دل و دماغ براى انسان پيدا مىشود . آن امور چيزهايى است كه به اصطلاح به دل و دماغ مربوط است . اول اين شكم بايد سير شود ، وقتى كه شكم سير شد آنگاه نوبت فلسفه سازى و هنر و زيبايى و شعر و نقاشى و مجسمه سازى و به قول اينها دين و غيره مىرسد . آيا خود ما نمىگوييم « شكم گرسنه ايمان ندارد » ؟ اين معنايش اين است كه اول معاش است . شكم گرسنه نه ايمان دارد ، نه عشق دارد ، نه اخلاق دارد و نه فلسفه . معاش ، اساس و زيربناست ؛ اين كه درست شد آنها هست . و شما مىبينيد هر جامعه‌اى كه از مرحلهء احتياجات اوليه گذشت به ظرايف تمدن پرداخته است كه اغلب جامعه‌هاى استثمارگر اين‌طور هستند . جامعهء يونانى به دليل اينكه جامعهء برده دارى بود و يك اقليت يونانى اكثريتى را برده كرده و همهء كارها را به عهدهء آنها قرار داده بود و زحمت كارهاى سخت به عهدهء آنها بود و آنها توليد مىكردند و اينها با خيال راحت نشسته بودند ، به قول اينها آنوقت سقراط و افلاطون و ارسطو در آن جامعه پديد مىآمد ، افرادى كه افكار بكر و عالى در آنها به وجود مىآمد . ولى اگر يونان جامعهء گرسنه‌اى مىبود كه نان نمىداشت بخورد ، ديگر نمىتوانست سقراط به وجود بياورد . بايد ريشهء اين لغت « زيربنا » را در زبانهاى فرنگى پيدا كرد تا ببينيم اين تشبيهى كه ماركس كرده است - نمىدانيم شايد اول هم كسى ديگر اين تشبيه را كرده است - مقصود تشبيه ساختمان جامعه است به يك ساختمان چند طبقه يا مقصود تشبيه ساختمان جامعه است به ساختمانى كه زيرساز و روساز دارد ، روبنا و زيربنا به اين معنا دارد ؟ - معنى دومى كه فرموديد شامل آن معناى اول هم مىشود ، يعنى اگر استخوان بندى را در نظر بگيريم . . . استاد : نه ، مقصودم اين است كه منظور از اين تشبيه از اول چه بوده ؟ ولى مثَل و تشبيه است ، او به اين تشبيه كرده ما به چيز ديگر تشبيه مىكنيم . من مىخواستم بفهمم كه آن گويندهء اول نظرش چه بوده . حال كداميك مستلزم ديگرى است [ مطلب ديگرى است . ] درست است ، ممكن است يكى از ديگرى كاملتر و جامعتر باشد . من مىخواستم بفهمم اين لغت كه رايج شده و دائم در زبان فارسى مىگويند زيربنا روبنا ، زيرساز روساز ، [ نظر به چه داشته‌اند ؟ ] اين كلمه خيلى تكرار مىشود ولى من هنوز نتوانسته‌ام بفهمم كه آن كلمهء اصلى چه بوده و گويندهء اصلى چه منظورى از اين كلمه داشته است .